Open standaarden en open source

Module 2: Wat is een Europese cloud echt? · Leestijd: 11 minuten

Leerdoel: Na deze les kun je het verschil uitleggen tussen een open standaard en open source, en per onderdeel van je werk (mail, agenda, contacten, bestanden, documenten) de standaard noemen die een overstap makkelijk maakt.

Kernbegrippen: open standaard, open source, licentie (AGPL), RFC, IMAP, SMTP, CalDAV, CardDAV, WebDAV, iCalendar (ICS), vCard (VCF), ODF, OOXML, federatie

Waarom standaarden je vrijheid geven

Stel dat elke telefoonaanbieder een eigen soort stekker had. Overstappen zou betekenen: een nieuwe oplader, nieuwe kabels, misschien een nieuwe telefoon. Bij clouddiensten werkt het net zo. Gebruikt een dienst afspraken die iedereen mag gebruiken, dan neem je je gegevens en je apps zo mee. Gebruikt hij eigen afspraken, dan zit je vast.

Bakkerij De Korrel wil straks kunnen kiezen, en later ook opnieuw kunnen kiezen. Daarom kijkt ze niet alleen naar wie een dienst levert (les 2.1), maar ook naar de "stekkers": de standaarden waarmee de dienst praat.

Open standaard en open source: twee verschillende dingen

Een open standaard is een openbaar beschreven afspraak over hoe programma's gegevens uitwisselen of opslaan. Iedereen mag hem lezen en gebruiken, zonder toestemming of betaling. Veel internetstandaarden staan in een RFC (Request for Comments) van de IETF; documentformaten zijn vaak vastgelegd als ISO-norm. Een open standaard zegt niets over wie de software maakt.

Open source gaat over de software zelf: de broncode is openbaar en onder een licentie die je toestaat de code te lezen, te gebruiken, aan te passen en te verspreiden. Nextcloud, Thunderbird, LibreOffice en Euro-Office zijn open source.

Ze komen vaak samen voor, maar niet altijd:

Voor een overstap zijn open standaarden het belangrijkst. Daarmee kun je je gegevens meenemen, ook als de software gesloten is. Open source is een extra waarborg: als een leverancier stopt of verandert, kan een ander dezelfde software verder draaien.

De standaarden per onderdeel

Dit zijn de afspraken die je in de rest van de cursus steeds tegenkomt.

Let op het laatste blok: docx is ook een vastgelegde norm, en geen geheim formaat. In de praktijk gebruikt Microsoft Office een variant met extra's, en kan een document in een ander programma net iets anders uitvallen. Daar gaan les 6.3 en 6.5 over.

Hoe herken je een dienst die op standaarden draait?

Je hoeft geen RFC's te lezen. Stel deze vragen:

1. Kan ik mijn mail met elk mailprogramma lezen via IMAP? Werkt alleen de eigen app, dan is dat een slecht teken.
2. Kan ik mijn agenda en contacten koppelen aan de agenda van mijn telefoon zonder extra app van de aanbieder? Dan is er waarschijnlijk CalDAV en CardDAV.
3. Kan ik mijn bestanden als netwerkschijf koppelen? Dan is er WebDAV.
4. Kan ik een agenda exporteren als ICS en contacten als VCF? En kan ik ze importeren?
5. Worden documenten bewaard als docx/xlsx/pptx of odt/ods/odp? Of als een eigen formaat dat alleen in de browser van die dienst bestaat?

Een technische test kan ook. Veel diensten publiceren een .well-known-adres: https://cloud.example.com/.well-known/caldav stuurt een agenda-app door naar het echte agenda-adres. En in de DNS kan een SRV-record staan, zoals _caldavs._tcp.example.com of _imaps._tcp.example.com, dat apps vertelt waar ze moeten zijn. Opdracht A2.2 controleert dat voor jouw cloudadres.

Federatie: samenwerken over de grenzen van één dienst

Sommige open standaarden laten diensten van verschillende aanbieders met elkaar praten. Dat heet federatie. Het bekendste voorbeeld is e-mail: iemand met een mailbox bij aanbieder A mailt zonder moeite naar iemand bij aanbieder B. Nextcloud kent federatief delen: je deelt een map met iemand op een andere Nextcloud-server. Voor chat is Matrix een gefedereerde standaard. Federatie maakt het minder erg om bij een kleinere aanbieder te zitten: je bent niet afgesloten van de rest.

Bij gesloten platforms (een chatdienst die alleen binnen die dienst werkt) moet iedereen met wie je samenwerkt bij dezelfde dienst zitten. Dat is een sterke vorm van lock-in, waar les 2.3 op terugkomt.

Open source: wat het wel en niet betekent

Open source is geen keurmerk voor veiligheid en ook niet voor Europees eigenaarschap. Drie misverstanden:

• "Open source is veilig." Openbare code kan door iedereen worden nagekeken, en bij grote projecten gebeurt dat ook. Maar een slecht onderhouden project kan net zo goed lekken bevatten. Kijk naar onderhoud: hoe vaak verschijnen er updates, is er een beveiligingsbeleid?
• "Open source is gratis." De licentie kost niets, maar het draaien, bijwerken en beveiligen kost tijd of geld. Daarom kiezen veel organisaties voor een aanbieder die de software voor hen beheert.
• "Open source is Europees." Waar de makers zitten, staat los van de licentie. Belangrijk is vooral dat jij of een andere aanbieder de software kan blijven draaien als de oorspronkelijke maker iets verandert.

Een veelgebruikte licentie in de cloudwereld is de AGPL (GNU Affero General Public License, versie 3). Die verplicht wie aangepaste software als online dienst aanbiedt, de aangepaste broncode ook beschikbaar te stellen aan de gebruikers. Nextcloud en ONLYOFFICE gebruiken de AGPL. Dat de licentie ruimte geeft om software af te splitsen (een fork), zag je in 2026: Euro-Office ontstond als fork van ONLYOFFICE. ONLYOFFICE vindt dat daarbij licentievoorwaarden zijn geschonden en zette zijn samenwerking met Nextcloud stop; over dat geschil is (stand november 2026) geen rechterlijke uitspraak bekend. Voor deze cursus is het belangrijkste punt: een open licentie maakt zo'n afsplitsing mogelijk, en dat geeft gebruikers een uitweg als ze een leverancier niet langer vertrouwen. Wie er gelijk heeft in dit geschil, is aan juristen.

In de praktijk: zo ziet het eruit bij een aanbieder

Een WebOké Nextcloud gebruikt WebDAV voor bestanden, CalDAV en CardDAV voor agenda en contacten, en kan ICS en vCard importeren en exporteren. Euro-Office bewaart documenten als docx, xlsx en pptx en kan ook odt, ods en odp openen. Daardoor werken ook programma's van anderen, zoals Thunderbird, de agenda op je iPhone of DAVx5 op Android. Bij andere aanbieders die op dezelfde standaarden draaien, werkt het vergelijkbaar: daarom kun je straks ook weer weg (les 8.2).

Samenvatting

• Een open standaard is een openbare afspraak over gegevens; open source gaat over openbare broncode. Ze komen vaak samen voor, maar niet altijd.
• Voor een overstap tellen vooral de standaarden: IMAP en SMTP (mail), CalDAV en CardDAV (agenda, contacten), WebDAV (bestanden), ICS en vCard (export), ODF en OOXML (documenten).
• Je herkent een dienst op standaarden aan IMAP-toegang, koppeling met de eigen agenda van je telefoon, WebDAV en export in ICS, VCF en docx/odt.
• Federatie laat diensten van verschillende aanbieders samenwerken.
• Open source is niet automatisch veilig, gratis of Europees, maar maakt verder draaien door een ander mogelijk.

Quiz

Opdracht

Opdracht A2.2: Spreekt jouw cloud open standaarden? Vul het adres van je huidige of nieuwe cloud in (bijvoorbeeld cloud.example.com) en je maildomein. Het programma kijkt of de .well-known-adressen voor agenda en contacten bestaan en of er SRV- of autoconfig-records voor mail zijn, en laat zien wat het vond.

Verder lezen

De stappen in deze artikelen gelden voor de diensten van WebOké; bij andere aanbieders werkt het vergelijkbaar.

• Nextcloud handleiding 1.5: Welke browsers, apps en apparaten werken?
• Euro-Office handleiding 1.4: Welke browsers en bestandsformaten werken met Euro-Office?
• Nextcloud handleiding 3.5: App-wachtwoorden: wanneer en hoe
• DirectAdmin handleiding 8.7: IMAP of POP3: wat is het verschil?
• RFC 9051 (IMAP4rev2), RFC 5321 (SMTP), RFC 4918 (WebDAV), RFC 4791 (CalDAV), RFC 6352 (CardDAV), RFC 5545 (iCalendar), RFC 6350 (vCard 4.0), RFC 6764 (CalDAV/CardDAV vinden), RFC 6186 (mail-SRV); ISO/IEC 26300 (ODF), ISO/IEC 29500 (OOXML)