Een VPS kiezen en installeren

Module 1: Je eerste server · Leestijd: 10 minuten

Leerdoel: Na deze les kun je een besturingssysteem en een installatie voor je VPS kiezen, de eerste instellingen goed zetten en je noodingangen (console, snapshot, opnieuw installeren) vinden voordat je ze nodig hebt.

Kernbegrippen: distributie, LTS, image, cloud-init, root-wachtwoord, SSH-sleutel bij installatie, IPv4 en IPv6, console, rescue of ISO, snapshot, hostnaam, tijdzone

Een distributie kiezen

Linux is de kern (de kernel). Wat je installeert, is een distributie: de kernel plus alle programma's, een pakketbeheerder en een team dat updates levert. Voor servers zijn er twee grote families:

Kies een versie met lange ondersteuning. Bij Ubuntu heet dat LTS (long term support): elke twee jaar in april verschijnt een LTS-versie, met vijf jaar standaard beveiligingsupdates. Ubuntu 24.04 LTS krijgt die tot mei 2029; Ubuntu 26.04 LTS verscheen in april 2026. Debian brengt ongeveer elke twee jaar een nieuwe stabiele versie uit; Debian 13 (trixie) verscheen op 9 augustus 2025 en krijgt met Debian LTS samen ongeveer vijf jaar updates (tot juni 2030). In les 4.3 lees je hoe je later naar een nieuwe versie gaat.

Waarom geen nieuwste "tussenversie"? Ubuntu-versies zonder LTS krijgen maar negen maanden updates. Op een server wil je niet elk jaar een grote upgrade moeten doen.

Twijfel je tussen Debian en Ubuntu? Allebei prima. Debian is soberder en verandert minder per versie; Ubuntu heeft meer handleidingen op internet en wat nieuwere software. De commando's in deze cursus werken op allebei.

Het image en cloud-init

Bij een VPS installeer je meestal niet zelf vanaf een installatie-dvd. Je kiest een image: een kant-en-klare, minimale installatie. Bij de eerste start past een programma, cloud-init, die installatie aan op jouw VPS. Het:

• zet de hostnaam en het netwerk;
• maakt de schijf zo groot als je pakket;
• zet het root-wachtwoord of je SSH-sleutel;
• maakt nieuwe, unieke host keys voor SSH (de sleutels waarmee je server zich bekendmaakt, les 1.3);
• schrijft de vingerafdrukken van die host keys naar de console.

Dat laatste is handig: in de console kun je straks controleren of je met de echte server praat.

Wachtwoord of sleutel bij de installatie

Bij de installatie vraagt het paneel meestal om een root-wachtwoord en optioneel een publieke SSH-sleutel. Doe allebei:

• Het wachtwoord heb je nodig om in de console in te loggen (de console kent geen SSH-sleutels). Kies een lang, uniek wachtwoord uit je wachtwoordmanager.
• De sleutel gebruik je voor SSH. Dan hoef je nooit met een wachtwoord via internet in te loggen, en kun je wachtwoordlogin in les 2.2 meteen uitzetten.

Heb je nog geen sleutel, dan maak je hem in les 2.1. Je kunt hem later toevoegen; dat is geen probleem.

Bots op internet proberen al binnen minuten na de eerste start wachtwoorden op poort 22. Een kort of hergebruikt root-wachtwoord is dan geen kwestie van "of" maar van "wanneer".

Je noodingangen: zoek ze nu op

Voordat je iets aan SSH of de firewall verandert, moet je weten hoe je terugkomt als je jezelf buitensluit. Een VPS-paneel heeft daar bijna altijd drie dingen voor:

1. De console. Het scherm van je VPS in je browser, alsof je met een toetsenbord en beeldscherm naast de server zit. Werkt ook als SSH, de firewall of het netwerk kapot is. Je logt er in met gebruikersnaam en wachtwoord, niet met een sleutel.
2. Snapshots. Een momentopname van de hele VPS. Maak er een voor elke grote wijziging; gaat het mis, dan zet je hem terug. Een snapshot staat meestal op dezelfde opslag als je VPS en is dus geen back-up (les 8.1).
3. Rescue of ISO. Opstarten vanaf een reddingssysteem of installatie-ISO, om je schijf te repareren als de server zelf niet meer opstart. En als laatste redmiddel: opnieuw installeren, wat alles wist.

Bij WebOké vind je deze in het VPS-scherm: Console, het tabblad Snapshots, het tabblad ISO en rDNS en opnieuw installeren onder Instellingen. Bij andere aanbieders werkt het vergelijkbaar, met namen als "VNC-console", "rescue mode" of "rebuild".

Doe nu meteen: open de console één keer en log in. Dan weet je dat het werkt, en zie je waar het knopje voor plakken zit (in een console werkt kopiëren en plakken vaak anders).

De eerste instellingen

Log in (via de console of SSH, les 1.3) en kijk wat je hebt:

root@web1:~# cat /etc/os-release
PRETTY_NAME="Debian GNU/Linux 13 (trixie)"
NAME="Debian GNU/Linux"
VERSION_ID="13"
...
root@web1:~# hostnamectl
 Static hostname: web1
...
Operating System: Debian GNU/Linux 13 (trixie)
          Kernel: Linux 6.12.0-...

Drie dingen om nu goed te zetten:

Hostnaam. Geef je server een naam die je herkent, liefst de volledige naam die je later ook in de DNS zet:

root@web1:~# hostnamectl set-hostname web1.example.com

Tijdzone en tijd. Logs zijn alleen bruikbaar als de tijd klopt. Servers staan vaak op UTC; dat is prima, als je het maar weet. Wil je Nederlandse tijd:

root@web1:~# timedatectl set-timezone Europe/Amsterdam
root@web1:~# timedatectl
...
System clock synchronized: yes
              NTP service: active

Staat er bij System clock synchronized niet yes, dan gaat de tijd scheef lopen. Certificaten en logs worden daar lastig van.

Bijwerken. Een image is vaak een paar weken oud. Werk meteen bij:

root@web1:~# apt update && apt upgrade

In module 4 lees je precies wat deze commando's doen en hoe je dit automatisch laat gebeuren.

IPv4 en IPv6

Je VPS krijgt meestal een IPv4-adres (bijvoorbeeld 192.0.2.10) en een IPv6-adres of een heel IPv6-blok (bijvoorbeeld 2001:db8:10::10). Kijk welke adressen je server heeft:

root@web1:~# ip -brief address
lo     UNKNOWN  127.0.0.1/8 ::1/128
eth0   UP       192.0.2.10/24 2001:db8:10::10/64 fe80::...

Schrijf beide op. IPv6 vergeten is een van de meest gemaakte fouten in serverbeheer: een firewall die alleen IPv4 afschermt (les 5.2), een AAAA-record naar een adres waar niets luistert (les 7.1). Adressen die beginnen met fe80: zijn link-local en alleen binnen het lokale netwerk geldig; die gebruik je niet voor DNS.

Op AlmaLinux en Rocky Linux

Ook hier zijn er versies met lange ondersteuning (ongeveer tien jaar per hoofdversie). Bijwerken gaat met dnf upgrade. hostnamectl en timedatectl werken hetzelfde. SELinux staat standaard aan; in les 10.1 lees je waarom je dat aan laat.

Samenvatting

• Kies een distributie met lange ondersteuning: Debian stable of Ubuntu LTS (hoofdlijn van deze cursus), of AlmaLinux/Rocky Linux.
• Een image plus cloud-init geeft je een minimale installatie met nieuwe host keys; de vingerafdrukken staan in de console.
• Zet bij de installatie een sterk root-wachtwoord (voor de console) en je publieke SSH-sleutel (voor SSH).
• Zoek de console, snapshots en rescue/ISO op voordat je ze nodig hebt, en test de console één keer.
• Zet hostnaam en tijdzone goed, controleer de tijdsynchronisatie, werk bij en noteer je IPv4- en IPv6-adres.

Quiz

Opdracht

Opdracht O1.2: Je server klaarzetten. Installeer je VPS (of virtuele machine), log één keer in via de console, maak een snapshot, zet hostnaam en tijdzone, werk bij en noteer IPv4, IPv6, distributie en versie. Vink de checklist af.

Verder lezen

Bij WebOké heten de onderdelen zoals in deze artikelen; bij andere aanbieders werkt het vergelijkbaar.

• Aan de slag met je VPS
• Een eigen ISO koppelen of je VPS opnieuw installeren
• Geen toegang meer tot je VPS: wat nu?
• Snapshots en backups van je VPS
• Ubuntu, release cycle: https://ubuntu.com/about/release-cycle
• Debian, releases: https://www.debian.org/releases/
• VPS: van eerste login tot veilige server 1.2: Je VPS installeren: besturingssysteem, wachtwoord en SSH-sleutel